Jak dokładny jest test PHQ-9? Przegląd badań

PHQ-9 powstał w 1999 roku jako narzędzie pomagające lekarzom rodzinnym wychwycić depresję w 5-minutowej wizycie. Dziś jest najczęściej stosowanym kwestionariuszem depresji na świecie. Ale jak dokładny on naprawdę jest? Co mówią metaanalizy z ostatnich 20 lat?

Ten artykuł podsumowuje, co wiemy — w języku, który da się streścić znajomemu w pół zdania. Jeśli chcesz po prostu wypełnić skalę, test PHQ-9 jest na tej stronie i działa w przeglądarce. Jeśli chcesz zrozumieć, dlaczego progowi 10 punktów można w miarę ufać — czytaj dalej.

Skąd w ogóle wziął się PHQ-9

Skala została opracowana przez Kroenke, Spitzera i Williamsa i opublikowana w 2001 r. w Journal of General Internal Medicine (PMID 11556941). Kluczowy ruch był prosty: zamiast wymyślać własny zestaw pytań, autorzy wzięli 9 kryteriów dużej depresji z DSM-IV i przepisali je jako pytania, na które odpowiada się skalą 0–3 („wcale” → „prawie codziennie”).

To znaczy, że PHQ-9 nie jest po prostu „kwestionariuszem o samopoczuciu”. Każde pytanie odpowiada konkretnemu kryterium DSM. Suma punktów ma więc bezpośredni związek z tym, co psychiatra by ocenił podczas wywiadu — z tą różnicą, że pacjent może wypełnić skalę w 3 minuty.

Co dokładnie ustaliły badania

Pierwotna walidacja (Kroenke 2001)

Próbka 6000 pacjentów ośrodków POZ i opieki ginekologicznej w USA. Próg 10 punktów dał czułość 88% i swoistość 88% w wykrywaniu dużej depresji potwierdzonej wywiadem. Innymi słowy: na 100 osób z depresją PHQ-9 wychwyci 88, a na 100 osób bez depresji — 88 zostanie poprawnie sklasyfikowanych jako „bez objawów wymagających dalszej oceny”.

Metaanaliza Manea i wsp. (2012)

Manea, Gilbody, McMillan, CMAJ 2012 — 18 badań, 7180 pacjentów. Potwierdzono, że próg 10 punktów to optymalny kompromis: czułość 85%, swoistość 89%. Wyższe progi (15) zwiększają swoistość kosztem czułości — stosuje się je, gdy zależy nam na pewności.

Indywidualne dane pacjentów: Levis 2019

Najobszerniejsze opracowanie do dziś. Levis i wsp., BMJ 2019 zebrali surowe dane z 58 badań i 17 357 uczestników. Wniosek był ostrożniejszy: próg 10 jest dobry przesiewowo, ale w typowej praktyce lekarza rodzinnego pozytywna wartość predykcyjna jest niższa niż sugerują pierwsze badania (~30–40%). To znaczy, że na 100 osób z wynikiem ≥10, około 30–40 spełni kryteria diagnozy w wywiadzie — a nie 80%.

To nie jest powód, żeby PHQ-9 odrzucić. To powód, żeby rozumieć, że PHQ-9 to brama, nie diagnoza. Wynik ≥10 oznacza „warto z kimś porozmawiać”, a nie „masz depresję”.

Jak czytać swój wynik

Większość poradników podaje pasma:

Praktycznie:

• Poniżej 5 — objawy nie spełniają kryteriów. Obserwuj się, wróć do testu, jeśli coś się zmieni.
• 5–9 — czujne oczekiwanie. Powtórz PHQ-9 za 2–4 tygodnie. Jeśli wynik utrzymuje się lub rośnie, porozmawiaj z lekarzem.
• 10–14 — sygnał do rozmowy z lekarzem rodzinnym lub psychologiem. NICE (NG222, 2022) rekomenduje oferowanie pomocy psychologicznej już na tym etapie.
• 15+ — aktywne leczenie zalecane. To może być psychoterapia, farmakoterapia lub kombinacja, ale decyzja jest zawsze rozmową, nie automatem.

Czego skala NIE wykrywa

Warto wiedzieć, co PHQ-9 omija:

• Dystymię (przewlekłe obniżone samopoczucie ponad 2 lata). Okno 2-tygodniowe może wypaść w „lepszym” tygodniu.
• Zaburzenia afektywne dwubiegunowe. PHQ-9 mierzy depresję, nie wahania nastroju. Diagnoza dwubiegunowa wymaga osobnego wywiadu.
• Depresję z dominacją objawów somatycznych (przewlekły ból, zmęczenie bez ewidentnej przyczyny). Klasyczny wzorzec u starszych pacjentów. PHQ-9 obejmuje pytania o sen i apetyt, ale nie wszystkie objawy somatyczne.
• Współistniejące zaburzenia lękowe. Tu pomaga uzupełnienie testem GAD-7.

Co zrobić ze swoim wynikiem

Jeśli wypełniłaś/eś PHQ-9 i wyszło ≥10:

1. To nie wyrok. To zaproszenie do rozmowy.
2. Lekarz rodzinny to dobre pierwsze miejsce. Rozmowa z psychologiem albo psychiatrą — drugie. Oba są pełnoprawne.
3. Jeśli pojawiły się myśli z pytania 9, zadzwoń pod 116 123 (Telefon Zaufania dla Dorosłych w Kryzysie) lub 112. Te linie są bezpłatne, anonimowe i działają 24/7.

Jeśli wynik jest niski, ale codzienne funkcjonowanie kuleje, niski wynik nie zamyka tematu. Skala jest narzędziem, nie sędzią.

Dlaczego ufamy publicznym domenom narzędzi

PHQ-9 powstał za sprawą grantu Pfizera, który formalnie zrzekł się praw autorskich. Ten sam status ma GAD-7. Każdy może używać, tłumaczyć i rozpowszechniać te narzędzia bez zezwolenia. To rzadkie i ważne — większość kwestionariuszy klinicznych jest pod licencją, co utrudnia ich powszechne stosowanie. Wersja, którą wypełniasz na tej stronie, to identyczne pytania, jakie zobaczyłabyś w POZ czy NHS.

Krótko na koniec

PHQ-9 jest dobry, ale nie nieomylny. Zaufaj progowi 10 jako sygnałowi, że czas porozmawiać — nie jako diagnozie. Powtarzaj go co kilka tygodni, jeśli sytuacja się rozwija. I pamiętaj, że narzędzie ma wartość tylko wtedy, gdy prowadzi do rozmowy, nie zastępuje jej.

Jeśli chcesz wypełnić test teraz, PHQ-9 jest tutaj. Jeśli częściej dokucza Ci lęk niż obniżenie nastroju, zacznij od GAD-7.