Wanneer BMI faalt — vijf situaties waarin de index ernaast zit

Een man van 34, vier krachttrainingen per week, BMI 28,2. Op iedere tabel staat „overgewicht”. De DXA die ochtend laat 11 % vetpercentage zien. Dat is geen fout van de rekenmachine. Het is een eigenschap van BMI.

BMI bedacht de Belgische astronoom Adolphe Quetelet in de jaren 1830, om gemiddelden van de bevolking te beschrijven. Eén ding doet de index goed: over miljoenen mensen heen laat hij zien waar een populatie qua gewicht heen schuift. Toen artsen hem op individuele patiënten gingen toepassen, kwamen de scheuren in beeld.

TL;DR

• BMI werkt redelijk bij de meeste zittende volwassenen met een gemiddelde bouw. In vijf situaties zit hij stelselmatig mis.
• Sporters: spier weegt meer dan vet, dus een getraind lichaam belandt met laag vetpercentage tóch in „overgewicht”.
• Ouderen (≥65): sarcopenie verstopt zich onder een „normale” BMI; de laagste sterfte ligt tussen 25 en 27,9.
• Aziatische afkomst: de WHO heeft in 2004 extra drempels gedefinieerd (≥23 verhoogd, ≥27,5 hoog risico).
• Zwangerschap: BMI classificeert geen zwangere; de pre-zwangerschapsbmi stuurt het streefgewicht.
• Kinderen: percentielen op leeftijd en geslacht, niet de drempels van volwassenen.

Val je in een van deze groepen, behandel BMI dan als signaal en niet als oordeel.

Sporters en gespierde volwassenen

Spierweefsel heeft een dichtheid van ongeveer 1,06 g/cm³. Vetweefsel zit rond 0,9 g/cm³. Vul hetzelfde volume met spier in plaats van vet en de spierversie weegt meer. BMI ziet dat verschil niet.

Een getal dat blijft hangen: in de studie Romero-Corral 2008 (n = 13 601) voldeed ongeveer de helft van de Amerikaanse volwassenen met een „normale” BMI tussen 18,5 en 24,9 alsnog aan de obesitas-criteria op basis van vetpercentage. De spiegelbeeldige fout treft mensen die trainen. Powerlifters, rugbyers en stamgasten in de sportschool tussen de 25 en 40 zitten vaak op BMI 26–30 met enkelcijferige vetpercentages. De tabel zegt „overgewicht”. De middelomtrek en de stofwisselingsmarkers zijn het er niet mee eens.

Train je twee keer per week of vaker met gewichten, dan zijn er twee getallen die meer zeggen dan je BMI. Het vetpercentage, idealiter via DXA, anders via BIA of huidplooimeting (in afnemende nauwkeurigheid). En de taille-heup-ratio. Beide vangen het vet dat ertoe doet en negeren de spier die geen risico oplevert.

Ouderen — de U-vormige curve

Sarcopenie, het geleidelijke verlies van skeletspier, begint rond je dertigste en versnelt na je zestigste. Houd je tussen je 35e en je 75e dezelfde BMI vast door 10 kg spier te verliezen en 10 kg vet aan te zetten, dan blijft je tabelclassificatie „normaal” terwijl je metabole profiel verslechtert.

De meta-analyse Winter et al. 2014 in het American Journal of Clinical Nutrition bracht 32 cohorten samen, ongeveer 197 000 volwassenen boven de 65. De sterfte tekende een U: het laagste risico zat tussen 25 en 27,9, dus precies in de strook die de volwassentabel „overgewicht” noemt. Onder BMI 22 schoot de sterfte omhoog. Het signaal hield stand na correctie voor roken, ziekte en onbedoeld gewichtsverlies.

Praktisch: voorbij de 65 is „ondergewicht” of agressief afzakken naar de onderkant van „normaal” zelden een gezondheidsdoel. Het gaat om spierbehoud. ESPEN 2015 en de GLIM-criteria 2019, waaraan ook Nederlandse geriaters zich oriënteren, leunen daarbij extra op bovenarmomtrek, kuitomtrek en handknijpkracht. Markers die BMI niet ziet.

Aziatische afkomst — andere biologie, andere drempels

De WHO Expert Consultation van 2004 (Lancet, deel 363) zette zwart op wit wat Aziatische clinici al jaren documenteerden: bij dezelfde BMI laten populaties van Chinese, Japanse, Koreaanse, Indiase, Vietnamese, Thaise, Sri Lankaanse en Bengaalse afkomst hogere percentages diabetes type 2, hypertensie en hart- en vaatziekten zien dan Europese populaties. De standaarddrempels van 25 en 30 lieten een risico liggen dat gevangen moest worden.

De consultatie stelde twee extra actiepunten voor, geen nieuwe diagnostische categorieën: BMI ≥23 als „verhoogd risico” en ≥27,5 als „hoog risico”. Een waarde van 26, comfortabel binnen de klassieke „overgewicht”-zone, schuift op de Aziatische curve dichter naar de hoogrisicozone.

Het gaat om afkomst, niet om woonadres. Iemand met Zuid-Aziatische wortels geboren in Rotterdam draagt hetzelfde stofwisselingsprofiel als iemand in Karachi. Het RIVM signaleert dit punt in zijn rapportages over gezondheidsverschillen in Nederland; de NHG-Standaard Obesitas verwijst naar de Aziatische drempel waar relevant. Heb je een dergelijke afkomst, dan kun je je huisarts vragen de Aziatische drempel toe te passen of een rekenmachine gebruiken die je tussen de bandbreedtes laat schakelen.

Zwangerschap en kraambed

BMI classificeert geen zwangere. De reden is mechanisch: een groeiende baarmoeder, toegenomen bloedvolume en vruchtwater leveren massa op die niets zegt over de lichaamssamenstelling van de moeder.

Waar BMI in zwangerschapscontext wél voor dient: de waarde van vóór de zwangerschap, die de aanbevolen gewichtstoename stuurt. De richtlijn van het Institute of Medicine uit 2009 (in mei 2026 nog steeds geldig, een revisie van de National Academies is in voorbereiding) adviseert:

Goldstein en collega’s 2017 bevestigden in JAMA, op basis van een meta-analyse van meer dan 1,3 miljoen zwangerschappen, dat afwijkingen in beide richtingen het risico op een te kleine baby (te weinig toename) of op macrosomie en zwangerschapsdiabetes (te veel toename) vergroten. De verbanden zijn niet subtiel.

Na de bevalling heeft BMI tijd nodig om weer iets persoonlijks te betekenen. De meeste verloskundigen en huisartsen in Nederland behandelen de waarde bij de nacontrole na zes weken als oriënterend. Klinisch betekenis krijgen BMI-uitspraken pas rond 12 maanden post partum.

Kinderen en jongeren

Een jongen van twaalf met BMI 22 kan op de 50e percentiel uitkomen (normaal) of op de 75e (richting overgewicht), afhankelijk van zijn exacte leeftijd in maanden. Volwassenendrempels werken hier niet, omdat groei zelf het ijkpunt elke maand verlegt.

De pediatrische BMI lees je af op leeftijd- en geslachtsspecifieke groeicurves. In Nederland werken jeugdartsen op het consultatiebureau en in de schoolarts-praktijk met de TNO-groeicurves uit de Vijfde Landelijke Groeistudie. Op internationaal niveau gelden de WHO-curves uit 2007. De banden zijn overal hetzelfde gedefinieerd:

Voor een kind of tiener gebruik je een pediatrische BMI-rekenmachine, niet de volwassenversie. De vorm van normale groei maakt elke vaste drempel op deze leeftijd misleidend.

Wat in plaats van BMI

Eén vervangend getal is er niet. Er zijn betere combinaties.

De simpelste klinische koppeling: BMI plus middelomtrek. WHO-drempels voor sterk verhoogd cardiometabool risico — mannen boven 102 cm, vrouwen boven 88 cm. De meting kost een minuut en vangt het buikvet dat BMI mist.

Voor wie traint is het vetpercentage een eerlijker maat. DXA geeft het meest precieze resultaat; BIA en huidplooimeting zijn goedkoper en grover. Voor mensen van Aziatische afkomst loont het de bandbreedte te verschuiven, niet om BMI weg te gooien.

In de spreekkamer worden stadiëringsmodellen als het Edmonton Obesity Staging System gebruikt, die BMI combineren met metabole, functionele en psychologische markers. Eén getal wordt zo een klinisch beeld. De NHG-Standaard Obesitas (M95), Thuisarts.nl en het Voedingscentrum sturen alle drie op een meervoudige inschatting in plaats van alleen BMI.

BMI als signaal, niet als vonnis

BMI is snel, gratis en richtinggevend voor de meeste volwassenen met een gemiddelde bouw. Daarvoor is hij ontworpen. De vijf beschreven situaties maken BMI niet kapot. Ze markeren de grens waar het werktuig op zichzelf niet meer scherp genoeg is om op te beslissen.

Wil je je eigen waarde uitrekenen, de BMI-rekenmachine draait in je browser en toont de WHO-classificatie naast de drempels voor Aziatische populaties. Voor de context van lichaamssamenstelling vullen de vetpercentage-rekenmachine en de taille-heup-ratio-rekenmachine het beeld aan.